DLACZEGO LUDZIE PŁACĄ PODATKI? ZGODNOŚĆ PODATKOWA W UJĘCIU EKONOMICZNO-SPOŁECZNYM

ISBN: 978-83-65269-48-5

stron: 400

format: B5

oprawa: twarda

rok wydania: 2024

Głównym celem niniejszej publikacji jest odpowiedź – z perspektywy nauk ekonomiczno‑społecznych – na pytanie: dlaczego ludzie płacą podatki? i dostarczenie wiedzy, którą będzie można wykorzystać w tworzeniu polityki fiskalnej i organizacji działania aparatu skarbowego. W związku z faktem, że ustalenia w tym zakresie są na świecie zbierane w drodze obserwacji i badań prowadzonych od ponad wieku, pierwszym celem szczegółowym autorki było stworzenie teoretycznego metamodelu teorii zgodności podatkowej indywidualnego podatnika będącego osobą fizyczną.
W rozdziale pierwszym i drugim przedstawiono zatem autorski metamodel o nazwie ekonomiczno‑społeczna teoria zgodności podatkowej (ESTZP), który jest fundamentem dla rozważań prowadzonych w całej książce. Drugim celem szczegółowym przeprowadzonego projektu badawczego, którego wyniki referuje niniejsza pozycja, było rozwinięcie ustaleń teorii zgodności podatkowej, co zostało uczynione, a wyniki przedstawiono w trzecim rozdziale. Trzeci cel stanowiło przetestowanie użyteczności badawczej teoretycznego metamodelu do badania wybranego społeczeństwa, co uczyniono i dzięki czemu autorka opracowała szczegółowy opis społeczeństwa polskiego w zakresie fundamentalnych zmiennych metamodelu. Ekonomiczno‑społeczna teoria zgodności podatkowej jest interdyscyplinarna w obszarze dziedziny nauk społecznych, łącząc ekonomię, ekonomię behawioralną, socjologię ekonomiczną i socjologię organizacji. Autorka wpisuje ją w zakres finansów behawioralnych, które są częścią nauk o finansach i częścią ekonomii behawioralnej.

Projekt badawczy, którego efektem jest ta oto książka, trwał od września 2022 r. do grudnia 2023 r. i w zakresie metodologii obejmował, po pierwsze, systematyczny przegląd i analizę literatury oraz, po drugie, sześć ilościowych pierwotnych reprezentatywnych badań społecznych, w których udział wzięło łącznie 6019 osób. Przeprowadzone własne badania społeczne pozwalają uogólniać wyniki na dorosłą populację społeczeństwa polskiego, dlatego w opisie wyników badań uprawnione i używane są sformułowania o odsetkach dorosłych Polaków (z określonym w części metodologicznej maksymalnym błędem statystycznym), a nie o odsetkach respondentów.

SPIS TREŚCI

Wstęp 
1. W poszukiwaniu metamodelu teorii zgodności podatkowej podatników indywidualnych osób fizycznych 
1.1. Wiedza niezbędna dla rozwojowego państwa podatków  
1.2. Autorski metamodel ekonomiczno‑społecznej teorii zgodności podatkowej (ESTZP) 
1.3. Homo verus – model człowieka rzeczywistego 
1.4. Podstawowe pojęcia ESTZP z zakresu finansów publicznych i prawa podatkowego 
1.5. Katalog działań podatników 
1.6. Założenia autorskiego projektu badawczego  
1.6.1. Cele i problemy badawcze 
1.6.2. Metodologia badania 
1.6.3. Metamodel teorii zgodności podatkowej – problem badawczy I 
1.6.4. Uwarunkowania działań i postaw w zakresie zgodności podatkowej – problem badawczy II  
1.6.5. Uwarunkowania morale podatkowego – problem badawczy III  
1.6.6. Funkcja wartości oszustwa podatkowego – problem badawczy IV   
1.6.7. Opis społeczeństwa polskiego na gruncie ESTZP – problem badawczy V  

2. Modele, paradygmaty i główne dotychczasowe ustalenia ekonomiczno‑społecznej teorii zgodności podatkowej  
2.1. Model ekonomii głównego nurtu oraz paradygmat siły i egzekwowania  
2.1.1. Nastawiony na uchylanie się od podatków homo oeconomicus  
2.1.2. Siła i egzekwowanie jako czynniki wymuszające zgodność podatkową  
2.1.3. Sankcje i ich ograniczenia 
2.2. Model ekonomii behawioralnej oraz paradygmat błędów i perspektywy 
2.2.1. Krytyka modelu homo oeconomicus na gruncie psychologii  
2.2.2. Zgodność i niezgodność podatkowa na bazie błędów  
2.2.3. Złożoność prawa 
2.2.4. Teoria perspektywy  
2.2.5. Dwusystemowy model umysłu ludzkiego i heurystyki 

2.3. Model ekonomii behawioralnej oraz paradygmat mentalności i morale   
2.3.1. Mentalność podatkowa jednostki  
2.3.2. Postawy wobec zgodności podatkowej  
2.3.3. Morale podatkowe  
2.3.4. Moralny obowiązek płacenia sprawiedliwych podatków  
2.4. Paradygmat zaufania w polu wspólnym modelu ekonomii behawioralnej i socjologii ekonomicznej 
2.4.1. Zaufanie jako warunek działania człowieka 
2.4.2. Zrozumieć zaufanie 
2.4.3. Zaufanie jako postawa racjonalnego człowieka  
2.4.4. Zaufanie do organizacji i wewnątrz organizacji  
2.4.5. Zaufanie a zgodność podatkowa – model śliskiego zbocza  
2.5. Model socjologii ekonomicznej i paradygmat różnic społecznych 
2.5.1. Tendencje ogólnoludzkie i różnice pomiędzy społeczeństwami  
2.5.2. Instytucje społeczne w obszarze badań nad zgodnością podatkową  
2.5.3. Różnice pomiędzy społeczeństwami państw i innymi instytucjonalnymi czynnikami w kontekście morale podatkowego  
2.5.4. Religia i religijność a zgodność podatkowa 
2.5.5. Morale podatkowe a istotni inni i ogólnospołeczne wartości 
2.5.6. Demografia i rozwój społeczno‑gospodarczy a morale podatkowe 
2.6. Model socjologii organizacji oraz paradygmat sprawiedliwości i usług 
2.6.1. Spostrzegana i obiektywna sprawiedliwość podatkowa 
2.6.2. Pozioma i pionowa sprawiedliwość podatkowa 
2.6.3. Sprawiedliwość w wymianie z rządem (wymienna) a zgodność podatkowa 
2.6.4. Zachowania podatkowe ufundowane na zaangażowaniu obywatelskim 
2.6.5. Rola rzetelnego prawa i aparatu skarbowego w zgodności podatkowej  
2.6.6. Administracja skarbowa jako „nienatura”  

3. Empiryczne rozwinięcie ekonomiczno‑społecznej teorii zgodności podatkowej 
3.1. Działania oraz postawy zgodne i niezgodne podatkowo w Polsce – dowody z badań empirycznych  
3.2. Uwarunkowania subiektywnej behawioralnej zgodności podatkowej 
3.3. Uwarunkowania subiektywnej wiodącej postawy w zakresie zgodności podatkowej 
3.4. Uwarunkowania morale podatkowego 
3.5. Funkcja wartości oszustwa podatkowego  
3.5.1. Wartość emocjonalna oszustwa podatkowego   
3.5.2. Wycena wartości psychologicznej uchylania się od zapłaty podatku i przebieg funkcji wartości oszustwa podatkowego  
3.5.3. Heurystyka małej złośliwości 

4. Obraz społeczeństwa polskiego w metamodelu ekonomiczno‑społecznej teorii zgodności podatkowej  
4.1. Podstawowe wskaźniki zgodności podatkowej w polskim społeczeństwie  
4.2. Paradygmat siły i egzekwowania  
4.3. Paradygmat błędów i perspektywy 
4.3.1. Błędy i skomplikowanie prawa  
4.3.2. Wartość psychologiczna i perspektywa 
4.4. Paradygmat mentalności i morale  
4.4.1. Mentalność podatkowa Polaków  
4.4.2. Postawy motywacyjne Polaków i wskazania związane z piramidą responsywnej regulacji 
4.4.3. Morale podatkowe Polaków 
4.5. Paradygmat zaufania  
4.5.1. Zaufanie Polaków do aparatu skarbowego i model śliskiego zbocza we współczesnej polskiej rzeczywistości  
4.5.2. Wiarygodność administracji skarbowej w Polsce jako kluczowy fundament zaufania  
4.6. Paradygmat różnic społecznych  
4.7. Paradygmat sprawiedliwości i usług  
4.7.1. Oceny i oczekiwania w zakresie sprawiedliwości podatkowej  
4.7.2. Cechy aparatu podatkowego – uczciwość, przychylność podatnikom i działanie na rzecz dobra wspólnego  
Podsumowanie  

Bibliografia 
Lista tabel 
Lista rysunków  
Lista wykresów 
Lista wzorów 
Indeks nazwisk 
Indeks rzeczowy 

Aneksy
Aneks 1. Badanie 1 – Kwestionariusz badawczy pt. Zaufanie do instytucji finansów publicznych i morale podatkowe 2022  
Aneks 2. Badanie 2 – Kwestionariusz badawczy pt. Zaufanie ogólne do aparatu skarbowego i morale podatkowe jako część badania typu
omnibusowego pn. „Monitoring IF 11–12/2022 r.”   

Aneks 3. Badanie 3 – Kwestionariusz badawczy pt. Zaufanie i morale podatkowe 2023  
Aneks 4. Badanie 4 – Kwestionariusz badawczy pt. Wybrane wskaźniki oceny społecznej systemu skarbowego jako część badania typu omnibusowego pn. „Monitoring IF 5/2023 r.” 
Aneks 5. Badanie 5 – Kwestionariusz badawczy pt. Zgodność podatkowa 
Aneks 6. Badanie 6 – Kwestionariusz badawczy pt. Macierz sprawiedliwości systemu podatkowo‑składkowego jako część badania pn. „Preferencje w zakresie redystrybucji, wydatków budżetowych i systemu podatkowo‑składkowego”